Ter gelegenheid van de Internationale Dag voor de Rechten van de Mens heeft Prof. Dr. E.M.H. Hirsch Ballin op 10 december in de Domkerk een lezing gegeven over vrijheid van meningsuiting. Hirsch Ballin is rechtsgeleerde en christendemocratische politicus die in drie kabinetsperioden minister van Justitie was. Hij is inmiddels meer dan acht jaren uit de politiek en werkt tegenwoordig als hoogleraar aan, zowel de Universiteit van Amsterdam als die van Tilburg.

Zo nu en dan geeft u een lezing, onder andere over onderwerpen als de grondwet en vrijheid van meningsuiting. Waarom vindt u het belangrijk om over zulke onderwerpen te spreken en waarom interesseert het u?

‘’Het hoort bij mijn vakgebied om er mee bezig te zijn. Ik ben hoogleraar Rechten van de Mens aan de Universiteit van Amsterdam en hoogleraar op het gebied van het constitutionele recht in Tilburg. Recht, beleid, persoonlijke vrijheden en een rechtvaardige samenleving zijn belangrijke thema’s binnen mijn vakgebied. De interesse om bezig te zijn met de staat en rechten van de mens heeft zich al ontwikkeld tijdens mijn schooljaren op het Amsterdams Lyceum. Ik denk dat het te maken heeft met de wereld waarin ik ben opgegroeid en ook wat mijn familie in de vorige generatie heeft meegemaakt. Dat was de tijd van de jodenvervolging en de Tweede Wereldoorlog.’’

Het komt vaker voor dat journalisten in het buitenland worden gevangen gezet, door bepaalde uitlatingen die zij doen. Waar staat de vrijheid van meningsuiting vooral onder druk? En kan gesteld worden dat dit cultuurgerelateerd is?

‘’Ik zou niet zeggen dat het cultureel verklaarbaar is. Je ziet eigenlijk in alle delen van de wereld vrije, maar ook veel onvrije samenlevingen. Dat geldt voor Europa en dat geldt zeker ook voor andere werelddelen. Het is waar dat de samenhang van politiek en het streven naar vrijheid niet overal in dezelfde mate is ontwikkeld. Als het gaat om onderdrukking van vrijheid van meningsuiting, denken we natuurlijk op de eerste plaats aan landen waar autocratische regimes mensen vervolgen wegens hun opvattingen en kritiek op de regimes. Helaas zijn er heel veel landen waar de regimes proberen critici monddood te maken. Soms niet alleen monddood, maar gewoon dood.’’

Er heerst vaak onduidelijkheid over de grenzen van meningsuiting. Er wordt gesproken over wat we wel en niet mogen zeggen en wanneer uitspraken als discriminerend en beledigend worden opgevat. Wat zijn de grenzen van vrijheid van meningsuiting volgens u?

‘’Er is een verschil tussen juridische grenzen en de grenzen van respect; wat kunnen mensen op een respectvolle manier over elkaar zeggen? Dat laatste is een kwestie van houding, van instelling ten opzichte van medemensen. De juridische grenzen in Nederland zijn ruim, omdat we waarde hechten aan de vrijheid van meningsuiting. Net als in veel andere democratische rechtsstaten, hebben we alleen de mogelijkheid iemand achteraf ter verantwoording te roepen. Namelijk als mensen anderen opzettelijk beledigen om wat ze eigen is – zoals hun ras, religie of seksuele gerichtheid – of aanzetten tot haat of discriminatie, of tot geweld oproepen. Dat zijn de grenzen volgens ons recht. Die zijn eigenlijk alleen daar getrokken, waar de rechten van anderen om vrij en in waardigheid te leven in het geding zijn.’’

Dus u vindt dat je alles mag zeggen, zolang je geen juridische grenzen overschrijdt?

‘’Ja, maar een andere vraag is natuurlijk of je daarmee wel een bijdrage levert aan de samenleving. Vrijheid van meningsuiting is ook verbonden aan het idee van een democratische staat en die is er niet als de meerderheid beslist en de minderheid haar rechten worden ontnomen. Een democratische staat is er voor iedereen en veronderstelt een respectvol samenleven, luisteren naar elkaars opvattingen en de discussie aangaan. Op deze manier komen we tot wetgeving en beleid.’’

Wanneer vindt u dat een journalist ethische grenzen overschrijdt?

‘’Journalistiek is een vak dat van betekenis is voor de samenleving, voor de vrijheid van meningsuiting en voor het functioneren daarvan in de democratie. Het is heel belangrijk dat journalisten zich niet wijden aan het verspreiden van onwaarheden en al helemaal niet ten koste van andere mensen. Ik denk dat dit een heel belangrijke basisnorm is van de journalistiek. Het vertrouwen van het publiek in de journalistiek, wordt ook aangetast wanneer er bewust wordt meegewerkt aan het verspreiden van onwaarheden, ten koste van andere mensen.’’

Als aan mensen op straat wordt gevraagd wat ‘mensenrechten’ zijn, antwoorden velen met ‘de rechten van de mensen’. Niet iedereen heeft dus duidelijk voor ogen wat mensenrechten echt inhouden. Wat houdt het begrip ‘mensenrechten’ voor u in?

‘’Als jurist kan ik die vraag natuurlijk beantwoorden met een definitie. Het zijn de fundamentele rechten die ieder mens toekomen, zonder onderscheid. Ik denk dat veel mensen niet precies weten wat deze rechten inhouden, doordat we de mensenrechten hebben uitgewerkt in een aantal verdragen en natuurlijk ook in grondwetten en handvesten, die heel specifiek zijn. De complexiteit van de uitwerking kan ertoe leiden dat de samenhang voor veel mensen niet meer duidelijk is. Daarom vind ik het zo nuttig en belangrijk om terug te gaan naar de heel compacte formulering, die Roosevelt gaf in zijn ‘Four Freedoms Speech’ in 1941. Toen zei hij dat het gaat om de vrijheden van meningsuiting, godsdienst, gebrek en angsten.’’

Mensen hebben recht op onderwijs, maar toch zijn er meer dan een miljard volwassenen die niet kunnen lezen. Mensen hebben ook recht op vrijheid van meningsuiting, maar toch zitten duizenden mensen gevangen voor het uitspreken van hun gedachten. Is de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens dan niet slechts een aantal woorden op papier?

‘’Nee, het is een programma om voor te strijden, om voor op te komen. We weten allemaal hoe ver de realiteit verwijderd is van de volledige realisering ervan. Het is vooral een document dat mensen inspiratie geeft, dat idealen verwoordt. Gelukkig zijn er mensen en organisaties zoals Amnesty International en Human Rights Watch, die daarvoor opkomen. Initiatieven zoals de Write for Rights-trein van Amnesty, die op 10 december door het land reed, zijn heel waardevolle initiatieven.’’